Początki teologii liczb: od Filona z Aleksandrii do św. Wiktoryna z Petowium
Mykola A. Khandoga
mykola_khandoga@ukr.netLiceum Zawodowe w Berszadzie, Berszad, Ukraina (Ukraina)
https://orcid.org/0000-0002-5494-5822
Abstrakt
W przednicejskim okresie dziejów Kościoła Chrystusowego większość świętych ojców, pisarzy kościelnych i innych autorów poświęcała szczególną uwagę teologii liczb, czyli symbolicznej arytmologii. Swoje liczby „zapożyczali" oni z Pisma Świętego oraz z kilku innych źródeł. Dlatego też w niniejszym studium ograniczyliśmy się do tych pisarzy, dla których szczególnie znaczące są liczby symboliczne „jeden", „siedem" i „osiem". Po pierwsze, jest to Filon z Aleksandrii, który — odsłaniając symboliczne znaczenie liczb „jeden" i „siedem" — wzmiankował o liczbie „osiem" jako liczbie historycznej. Po drugie, są to Hermas, Anonim oraz św. Cyprian z Kartaginy, którzy, zwracając uwagę wyłącznie na liczby symboliczne „jeden" i „siedem", nauczają, że liczba „jeden" jest równa liczbie „siedem". Po trzecie zaś, jest to św. Wiktoryn z Petowium, który — ukazując symboliczne znaczenie liczb „jeden", „siedem" i „osiem" — dochodzi do wniosku, że liczba „jeden" jest równa liczbie „siedem", a ponadto że liczba „osiem" stanowi „kontynuację" liczby „jeden". Należy także wziąć pod uwagę, że za pomocą tych liczb Filon z Aleksandrii, Hermas, Anonim, św. Cyprian z Kartaginy oraz św. Wiktoryn z Petowium — odsłaniając „prawa Wszechświata" (posługując się terminologią profesor Martine Dulaey) — podkreślają te zagadnienia, które najbardziej ich zajmują, oraz badają najrozmaitsze tematy.Słowa kluczowe:
teologia liczb, arytmologia symboliczna, Pismo Święte, pisarze przednicejscy, liczba „jeden”, liczba „siedem”, liczba „osiem”, Filon z Aleksandrii, Hermas, Anonim, św. Cyprian z Kartaginy, św. Wiktoryn z Petavii, interpretacja alegoryczna, interpretacja typologiczna, analiza teologiczna i filologiczna, sześciodniowe stworzenie świataBibliografia
Akimov, S., arhimandrit. (2021). Istorija Hristianskoj Cerkvi v donikejskij period. Minsk: Izdatel’stvo Minskoj duhovnoj akademii.
Google Scholar
Al’breht, M. fon. (2005). Istorija rimskoj literatury i ee vlijanija na poznejshie jepohi. T. 3: Ot Andronika do Bojecija. Moskva: Greko-latinskij kabinet Ju. A. Shichalina.
Google Scholar
Anonymus. (1971). Épitre de Barnabé. W: P. Prigent, R. A. Kraft (red.), Sources chrétiennes. T. 172 (s. 72-219). Paris: Сerf.
Google Scholar
Anonymus. (2007). 2 Сlement. W: M. W. Holmes (red.), The Apostolic Fathers: Greek Texts and English Translations (s. 138-165). Grand Rapids: Baker Academic.
Google Scholar
Anonymus. (2008). Canon Muratori. W: J. J. Armstrong (red.), Vigiliae christianae 62, s. 32-34.
Google Scholar
Armstrong, A. H. (2006). Istoki hristianskogo bogoslovija. Vvedenie v antichnuju filosofiju. Sankt-Peterburg: Izdatel’stvo O. Abyshko.
Google Scholar
Armstrong, J. J. (2008). Victorinus of Pettau as the Author of the Canon Muratori. Vigiliae chiristianae 62, s. 1-34.
DOI: https://doi.org/10.1163/157007208X255099
Google Scholar
Bajborodin, N., arhimandrit. (2021). Chisla v bogoslovii i prirode. Moskva: Sibirskaja blagozvonnica.
Google Scholar
Batovici, D. (2021). The Shepherd of Hermas as Early Christian Apocalypse. W: M. F. Bird, S. D. Harrower (red.), The Cambridge Companion to the Apoctolic Fathers (s. 290-308). Cambridge, New York: Cambridge University Press.
DOI: https://doi.org/10.1017/9781108554992.016
Google Scholar
Benevich, G. I. (2013). Kratkaja istorija «promysla» ot Platona do Maksima Ispovednika. Sankt-Peterburg: Izdatel’stvo RHGA.
Google Scholar
Bratož, R. (2001). Verske razmere v Petovioni v drugi polovici 3 stoletja v luči poročil škofa Viktorina. W: M. Vomer Gojkovič, N. Kolar (red.), Ptuj v rimskem cesarstvu. Mitraizem in njegova doba (Ptuj, 11-15 oktober 1999) (s. 313-325). Ptuj: Pokrajinski muzej Ptuj.
Google Scholar
Bratož, R. (2002). Der Bischof Victorinus und die Kirchengemeinde von Poetovio (2. Hälfte des 3. Jahrhunderts). Zalai múzeum 11, s. 7-20.
Google Scholar
Сarolyn, O. (1999). Shepherd of Hermas: A Commentary. Minneapolis: Fortress Press.
Google Scholar
Сhapman, J. (1902). Les interpolations dans le traité de S. Cyprien sur l’unité de l’Église. Revue Bénédictine 19, s. 246-254; 357-373.
DOI: https://doi.org/10.1484/J.RB.4.01454
Google Scholar
Сhapman, J. (1903). Les interpolations dans le traité de S. Cyprien sur l’unité de l’Église. Revue Bénédictine 20, s. 26-51.
DOI: https://doi.org/10.1484/J.RB.4.01710
Google Scholar
Сlément, d’Alexandrie. (1951). Les stromates. Livre I. W: C. Mondésert, M. Caster (red.), Sources chrétiennes. T. 30 (s. 44-177). Paris: Cerf.
Google Scholar
Сlément, d’Alexandrie. (1954). Les stromates. Livre II. W: P. T. Camelot, C. Mondésert (red.), Sources chrétiennes. T. 38 (s. 32-144). Paris: Cerf.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1972a). Ad Fortunatum. W: R. Weber, M. Bévenot (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 (s. 183-216). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1972b). Ad Quirinum. W: R. Weber, M. Bévenot (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 (s. 3-179). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1976). De domonica oratione. W: M. Simonetti, C. Moreschini (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 A (s. 90-113). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1994a). Epistula 3. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 B (s. 9-16). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1994b). Epistula 33. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 B (s. 164-166). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1994c). Epistula 43. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 B (s. 200-210). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1994d). Epistula 55. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 B (s. 256-295). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1994e). Epistula 57. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 B (s. 300-310). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1996a). Epistula 63. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 C (s. 389-417). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1996b). Epistula 65. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 C (s. 426-433). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1996c). Epistula 66. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 C (s. 434-445). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1996d). Epistula 67. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 C (s. 446-462). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1996e). Epistula 68. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 C (s. 463-468). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1996f). Epistula 69. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 C (s. 469-496). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1996g). Epistula 70. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 C (s. 501-515). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1996h). Epistula 73. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 C (s. 529-562). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Cyprianus, Carthaginensis. (1996i). Epistula 74. W: G. F. Diercks (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 3 C (s. 563-580). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Сyprien, de Carthage. (2006). L’unité de l’église. W: P. Siniscalco, P. Mattei, M. Poirier (red.), Sources chrétiennes. T. 500 (s. 166-249). Paris: Cerf.
Google Scholar
Daniélou, J. (1991). Théologie du judéo-christianisme. Paris: Cerf.
Google Scholar
Danielu, Zh. (2013). Tainstvo budushhego: Issledovanija o proishozhdenii biblejskoj tipologii. Moskva: Izdatel’stvo Moskovskoj Patriarhii Russkoj Pravoslavnoj Cerkvi.
Google Scholar
Davidenkov, O., protoierej. (2013). Dogmaticheskoe bogoslovie: Uchebnoe posobie. Moskva: Izdatel’stvo PSTGU.
Google Scholar
Dulaey, M. (1993a). Victorin de Poetovio. Premier exégète latin. T. 1: Texte. Paris: Institut d’Études Augustiniennes.
Google Scholar
Dulaey, M. (1993b). Victorin de Poetovio. Premier exégète latin. T. 2: Notes et tables. Paris: Institut d’Études Augustiniennes.
Google Scholar
Dulaey, M. (1997). Introduction. W: M. Dulaey (red.), Sources chrétiennes. T. 423 (s. 15-41). Paris: Cerf.
Google Scholar
Dulaey, M. (2003). Viktorin von Pettau. W: G. Müller (red.), Theologische Realenzyklopädie. T. 35 (s. 97- 99). Berlin, New York: Walter de Gruyter.
Google Scholar
Eusèbe, de Césarée. (1986). Histoire ecclésiastique. Livres I-IV. W: G. Bardy (red.), Sources chrétiennes. T. 31 (s. 1-215). Paris: Cerf.
Google Scholar
Evtich, A., ieromonah. (2009). Jekkleziologija apostola Pavla. Moskva: Novospasskij monastyr’.
Google Scholar
Fokin, A. R. (2004). Viktorin Petavskij [Petavijskij]. W: Patriarh Moskovskij i vseja Rusi Aleksej II (red.), Pravoslavnaja jenciklopedija. T. 8 (s. 458-461). Moskva: Pravoslavnaja jenciklopedija.
Google Scholar
Fokin, A. R. (2005). Latinskaja patrologija. T. 1. Period pervyj: Donikejskaja latinskaja patrologija (150-325 gg.). Moskva: Greko-latinskij kabinet Ju. A. Shichalina.
Google Scholar
Fokin, A. R. (2013). Kiprian Karfagenskij. W: Patriarh Moskovskij i vseja Rusi Kirill (red.), Pravoslavnaja jenciklopedija. T. 33 (s. 658-676). Moskva: Pravoslavaja jeciklopedija.
DOI: https://doi.org/10.1108/IJSSP-09-2012-0080
Google Scholar
Fokin, A. R. (2017). Formirovanie trinitarnoj doktriny v latinskoj patristike. Moskva: Obshhecerkovnaja aspirantura i doktorantura imeni svjatyh Kirilla i Mefodija.
Google Scholar
Gaginskij, A. M. (2012). Imja Boga i bytie: Filon Aleksandrijskij i Iustin Filosof. Duhovnye tradicii narodov 2, s. 26-33.
Google Scholar
Garnak, A. (2007). Missionerskaja propoved’ i rasprostranenie hristianstva v pervye tri veka. Sankt-Peterburg: Izdatel’stvo O. Abyshko.
Google Scholar
Grilihes, L., protoierej. (2017). Shestodnev v kontekste Svjashhennogo Pisanija. V: Mitropolit Volokolams’kij Ilarion (red.), Sovremennaja bibleistika i Predanie Cerkvi: Materialy VII Mezhdunarodnoj bogoslovskoj konferencii Russkoj Pravoslavnoj Cerkvi (Moskva, 26-28 nojabrja 2013 g.). Moskva: Obshhecerkovnaja aspirantura i doktorantura imeni svjatyh Kirilla i Mefodija; Izdatel’skij dom «Poznanie».
Google Scholar
Guignard, C. (2015). The Original Language of the Muratorian Fragment. The Journal of Theological Studies 66 (2), s. 596-624.
DOI: https://doi.org/10.1093/jts/flv093
Google Scholar
Handoga, N. A. (2010). Svjatitel’ Viktorin Petavskij i ego traktat «O sotvorenii mira» v kontekste hristianskih kosmologicheskih predstavlenij II-IV vekov: Dissertacija kandidata bogoslovija. Sankt-Peterburg, 2010.
Google Scholar
Handoga, N. A. (2015). Kosmologija svjatitelja Viktorina Petavijskogo: chetverica i sedmerica kak strukturoobrazujushhie principy mira. Hristianskoe chtenie 4, s. 7-35.
Google Scholar
Handoga, N. A. (2016). Vos’midnevnaja koncepcija svjatitelja Viktorina Petavijskogo. Trudy Minskoj duhovnoj akademii 13, s. 213-233.
Google Scholar
Handoga, N. A. (2019). Jeshatologija svjatitelja Viktorina Petavijskogo: poslednie tri dnja, ili poslednie tri tysjachi let. Trudi Kiivs’koi duhovnoi akademіi 31, s. 195-203.
Google Scholar
Handoga, N. A. (2021a). Adam i Eva kak proobraz Novogo Adama i Novoj Evy (po ucheniju svjatitelja Irineja Lionskogo, Tertulliana i svjatitelja Viktorina Petavijskogo). K voprosu o teorii rekapituljacii v rannehristianskom bogoslovii. Warszawskie studia teologiczne 34 (2), s. 142-159.
DOI: https://doi.org/10.30439/WST.2021.2.8
Google Scholar
Handoga, N. A. (2021b). Javljaetsja li svjatitel’ Viktorin Petavijskij avtorom gomilii «O desjati devah»? Voprosy teologii 3 (1), s. 5-23.
Google Scholar
Handoga, N. A. (2022a). Kosmologija svjatitelja Viktorina Petavijskogo (na primere traktata «O sotvorenii mira» i tolkovanija «Na Otkrovenie»). Trudy Minskoj duhovnoj akademii 1 (20), s. 33-68.
Google Scholar
Handoga, N. A. (2022b). Svjatitel’ Viktorin Petavijskij i petavijskij cerkovnyj kalendar. Cerkov’. Bogoslovie. Istorija 3, s. 237-242.
Google Scholar
Handoga, M. A. (2024). Iz istorii Petavijs’koi cerkvi: donikejs’kij cerkovnij kalendar. Visnik Harkivs’koi duhovnoi seminarii 13, s. 28-30.
Google Scholar
Hermas. (2014). The Shepherd of Hermas in Latin. W: C. Tornau, P. Cecconi (red.), Texte und Untersuchungen zur Geschichte der altchristlichen Literatur. T. 173 (s. 39-128). Berlin, Boston: Walter de Gruyter GmbH.
Google Scholar
Hieronymus, Stridonensis. (1910). Epistulae I-LXX. W: I. Hilberg (red.), Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum. T. 54 (s. 1-708). Vindobonae, Lipsiae.
Google Scholar
Hieronymus, Stridonensis. (2009). De viris illustribus. W: M. E. Bottecchia Dehò (red.). Corpus scriptorum ecclesiae aquileiensis. T. 6/1 (s. 269-385). Roma, Gorizia: Città Nuova, Società per la conservazione della Basilica di Aquileia.
Google Scholar
Hondzinskij, P. V. (2025). Sv. Kiprian v russkom bogoslovii pervoj treti XX v. Rossijskij zhurnal istorii Cerkvi 6 (3), s. 20-35.
Google Scholar
Hvalvik, R. (2021). The Epistle of Barnabas. W: M. F. Bird, S. D. Harrower (red.), The Cambridge Companion to the Apoctolic Fathers (s. 268-289). Cambridge, New York: Cambridge University Press.
DOI: https://doi.org/10.1017/9781108554992.015
Google Scholar
Irénée, de Lyon. (1965). Contre les hérésies. Livre IV, tome II. W: A. Rousseau (red.), Sources chrétiennes. T. 100 (s. 382-995). Paris: Cerf.
Google Scholar
Ivanickij, V. F. (1911). Filon Aleksandrijskij: zhizn’ i obzor literaturnoj dejatel’nosti. Kiev.
Google Scholar
Ivliev, I., arhimandrit. (2014). Cerkov’ Bozh’ja kak jeshatologicheskaja real’nost’ v mire. W: U. Luc (red.), Edinstvo cerkvi v Novom Zavete (s. 156-165). Moskva: Izdatel’stvo BBI.
Google Scholar
Ivliev, I., arhimandrit. (2015). I uvidel ja novoe nebo i novuju zemlju. Kommentarij k Apokalipsisu. Moskva: Izdatel’stvo BBI.
Google Scholar
Jurevich, D. V., protoierej. (2016). Vvedenie v Novyj Zavet: Uchebnoe posobie. Sankt-Peterburg: Izdatel’stvo SPbDA.
Google Scholar
Kalvesmaki, J. (2006). Formation of the Early Christian Theology of Arithmetic: Number Symbolism in the Late Second and Early Third Century: A dissertation. Washington.
Google Scholar
Каrnachev, A. E. (2017). Muratori. W: Patriarh Moskovskij i vseja Rusi Kirill (red.), Pravoslavnaja jenciklopedija. T. 47 (s. 673-675). Moskva: Pravoslavnaja jenciklopedija.
Google Scholar
Кhandoga, N. A. (2022). Cosmology of Saint Victorinus of Poetovio: from the Creation of Light to the Creation of Adam. Warszawskie studia teologiczne 35 (2), s. 82-101.
DOI: https://doi.org/10.30439/WST.2022.2.5
Google Scholar
Кhandoga, N. A. (2023). Why can’t Saint Victorinus of Poetovio be the Author of the Homily «On the Ten Virgins»? Warszawskie studia teologiczne 36 (2), s. 6-25.
DOI: https://doi.org/10.30439/WST.2023.2.1
Google Scholar
Koch, H. (1910). Сyprian und der Römische Primat. Lepzig: Hinrichs.
Google Scholar
Kraft, R. A. (2009). Exploring the scripturesque: Jewish texte and their Christian contexts. Leiden, Boston: Brill.
DOI: https://doi.org/10.1163/ej.9789004170100.i-314
Google Scholar
Larionova, S. (2023). Mathematical Education in Early Christian Authors. Huperboreus 29 (1), s. 109-123.
DOI: https://doi.org/10.36950/hyperboreus.pka5-wn68
Google Scholar
Lebedev, A. P. (2006). Duhovenstvo drevnej Vselenskoj Cerkvi ot vremen apostol’skih do X veka. Sankt-Peterburg: Izdatel’stvo O. Abyshko.
Google Scholar
Losev, A. F. (2000). Istorija antichnoj jestetiki. Pozdnij jellinizm. Har’kov, Moskva: Folio; Izdatel’stvo AST.
Google Scholar
Losskij, V. (2020). Ocherk misticheskogo bogoslovija Vostochnoj Cerkvi. Dogmaticheskoe bogoslovie. Moskva: Akademicheskij proekt.
Google Scholar
Majorov, G. G. (1979). Formirovanie srednevekovoj filosofii. Latinskaja patristika. Moskva: Mysl’.
Google Scholar
Marin, M. (2004). Note sul simbolismo aritmologico di Vittorino di Petovio. W: S. Santelia (red.), Italia e Romania. Storia, cultura e civilta a confronto. Atti del IV Convegno di Studi italo-romeno (Bari, 21-23 ottobre 2002) (s. 195-205). Bari: Edipuglia.
Google Scholar
Marin, M. (2021). Retorica ed esegesi studi di letteratura cristiana antica. Bari: Edipuglia.
Google Scholar
Martyrologium. (2005). = Martyrologium romanum. Editio princeps (1584). W: M. Sodi, R. Fusco (red.). Citta del Vaticano: Libreria editrice Vaticana.
Google Scholar
Mattei, P. (2012). Rimskij primat v vosprijatii afrikanskih hristian: predystorija, soderzhanie i istoricheskie sledstvaija. Vestnik Pravoslavnogo Svjato-Tihonovskogo gumanitarnogo universiteta 4 (47), s. 40-61.
Google Scholar
Matusova, E. D. (2000). Filon Aleksandrijskij – kommentator Vethogo Zaveta. Filon Aleksandrijskij. Tolkovanija Vethogo Zaveta (s. 7-50). Moskva: Greko-latinskij kabinet Ju. A. Shichalina.
Google Scholar
Mecger, B. M. (2011). Kanon Novogo Zaveta. Vozniknovenie, razvitie, znachenie. Moskva: Izdatel’stvo BBI.
Google Scholar
Men’, A., protoierej. (2002). Bibliograficheskij slovar’. T. 3: R-Ja. Moskva: Fond imeni A. Menja.
Google Scholar
Mesjaceslov. (2013) = Mesjaceslov dopolnitel’nyh imen svjatyh, ne soderzhashhihsja v kalendare Russkoj Pravoslavnoj Cerkvi. Moskva: Izdatel’stvo Moskovskoj Patriarhii Russkoj Pravoslavnoj Cerkvi.
Google Scholar
Naumowicz, J., ksiądz. (2011). Pierwsze interpretacje Apokalipsy. W: D. Budzanowskiej, W. Linke (red.), Pierwszw łacińskie komentarze do Apokalopsy: Hipolit, Wiktoryn, Hieronim, Tykoniusz (s. 7-49). Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.
Google Scholar
Nebol’sin, A. S. (2010). Metody interpretacii, jeshatologija i struktura Otkrovenija Ioanna Bogoslova. Vestnik Pravoslavnogo Svjato-Tihonovskogo gumanitarnogo universiteta 3 (31), s. 55-74.
Google Scholar
Nichols, A. (1992). The Appeal to the Fathers in the Ecclesiologyof Nikolai Afanas’ev: II. From Cyprian to Denys. The Heythrop Journal 33 (3), s. 247-266.
DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-2265.1992.tb00887.x
Google Scholar
Nikulin, M., svjashhennik. (2022). Simvolicheskoe bogoslovie rannesirijskoj patristiki. Trudy kafedry bogoslovija Sankt-Peterburgskoj duhovnoj akademii 3 (15), s. 46-64.
Google Scholar
Osvalda, A. (1995). La formazione di un modulo storiografico cristiano: dall’esamerone cosmico alle «Сhronographiae» di Giulio Africano. Aevum 69 (1), s. 147-170.
Google Scholar
Panagopulos, I. (2013). Tolkovanie Svjashhennogo Pisanija u otcov cerkvi. T. 1: Pervye tri veka i aleksandrijskaja jekzegeticheskaja tradicija do pjatogo veka. Moskva: Perervinskaja pravoslavnaja duhovnaja seminarija.
Google Scholar
Pani, G. (1999). Paolo e Giovanni alle sette chiese: il Frammento Muratoriano. W: L. Padovese (red.), Atti del VII Symposio di Efeso su S. Giovanni Apostolo (s. 181-203). Roma: Istituto Francescano di Spiritualità; Pontificio Ateneo Antoniano.
Google Scholar
Pani, G. (2005). Le sette chiese nel commento all’Apocalisse Vittorino di Petavio. W: L. Padovese (red.), Atti del X simposio di Efeso su s. Giovanni Apostolo (s. 149-171). Roma: Istituto Francescano di Spiritualità; Pontificio Ateneo Antoniano.
Google Scholar
Peshkov, A. A. (2025). Vopros o pokajanii v pervye veka hristianstva. Trudy Nizhegorodskoj duhovnoj seminarii 1 (26), s. 29-46.
Google Scholar
Philo, Alexandrinus. (1896a). De opificio mundi. W: L. Cohn, P. Wendland (red.), Opera quae supersunt. T. 1 (s. 1-60). Berlin: Reimer.
Google Scholar
Philo, Alexandrinus. (1896b). Legum allegoriarum. Libri I-III. W: L. Cohn, P. Wendland (red.), Opera quae supersunt. T. 1 (s. 61-169). Berlin: Reimer.
Google Scholar
Pisarev, L. I. (2009). Ocherki iz istorii hristianskogo verouchenija patristicheskogo perioda. Vek muzhej apostol’skih (I i nachalo II veka). Sankt-Peterburg: Izdatel’stvo O. Abyshko.
Google Scholar
Popov, I., muchenik. (2006). Konspekt lekcij po patrologii. Tver’: Izdatel’stvo «Bulat».
Google Scholar
[Pseudo-Victorinus, Poetovionensis]. (2002). De decem virginibus. W: M. Veronese (red.). Corpus scriptorum ecclesiae aquileiensis. T. 2 (s. 352-357). Roma, Gorizia: Città Nuova, Società per la conservazione della Basilica di Aquileia.
Google Scholar
Quasten, J. (1986). Patrology. Vol. 2: The Ante-Nicene Literature after Irenaeus. Westminster: Christian Classics.
Google Scholar
Radice, R. (2009). Philo’s Theology and Theory of Creation. W: A. Kamesar (red.), The Cambridge Companion to Philo (s. 124-145). Cambridge, New York, Melbourne, Madrid, Cape Town, Singapore, São Paulo, Delhi: Cambridge University Press.
DOI: https://doi.org/10.1017/CCOL9780521860901.006
Google Scholar
Rogers, J. M. (2025). Didymus the Blind. W: C. J. P. Friesen, D. Lincicum, D. T. Runia (red.), The Receptio of Philo of Alexandria (s. 162-177). Oxford: Oxford University Press.
DOI: https://doi.org/10.1093/oso/9780198836223.003.0011
Google Scholar
Rothschild, C. K. (2018). The Muratorian Fragment as Roman Fare. Novum Testamentum 60, s. 55-82.
DOI: https://doi.org/10.1163/15685365-12341590
Google Scholar
Rothschild, C. K. (2022). The Muratorian Fragment: Text, Translation, Commentary. Tübingen: Mohr Siebeck.
DOI: https://doi.org/10.1628/978-3-16-161175-9
Google Scholar
Sagarda, N. I. (2004). Lekcii po patrologii. I-IV veka. Moskva: Izdatel’skij Sovet Russkoj Pravoslavnoj Cerkvi.
Google Scholar
Sagarda, N. I., Sagarda, A. I. (2004). Polnyj korpus lekcij po patrologii. Sankt-Peterburg: Voskresenie.
Google Scholar
Savrej, V. Ja. (2006). Aleksandrijskaja shkola v istorii filosofsko-bogoslovskoj mysli. Moskva: Kom- Kniga.
Google Scholar
Schnabel, E. J. (2014). The Muratorian Fragment: The State of Research. Journal of the Evangelical Theological Society 57 (2), s. 231-264.
Google Scholar
Seleznev, M. G. (2023). «V sootvetstvii s obrazom Bozh’im…» ili «V kachevstve obraza Bozh’ego»? (Byt. 1, 26-27). Vestnik Pravoslavnogo Svjato-Tihonovskogo gumanitarnogo universiteta 105, s. 11-25.
DOI: https://doi.org/10.15382/sturI2023105.11-25
Google Scholar
Shenk, K. (2007). Filon Aleksandrijskij: Vvedenie v zhizn’ i tvorchestvo. Moskva: Izdatel’stvo BBI.
Google Scholar
Sidorov, A. I. (2011). Svjatootecheskoe nasledie i cerkovnye drevnosti. T. 2: Donikejskie otcy Cerkvi i cerkovnye pisateli. Moskva: Sibirskaja blagozvonnica.
Google Scholar
Sidorov, A. I., Dobrocvetov, P. K., Fokin, A. R. (2019). Patrologija: Uchebnik. T. 1: Cerkovnaja pis’mennost’ donikejskogo perioda. Moskva: Izdatel’skij dom «Poznanie».
Google Scholar
Siniscalco, P., Mattei, P. (2006). Introduction. W: P. Siniscalco, P. Mattei, M. Poirier (red.), Sources chrétiennes. Т. 500 (s. 9-162). Paris: Cerf.
Google Scholar
Skaballanovich, M. N. (1911). O simvolicheskom bogoslovii. Trudy Kievskoj duhovoj akademii 11, s. 534-566.
DOI: https://doi.org/10.1111/j.1949-8594.1911.tb03460.x
Google Scholar
Slovar’. (2005). = Slovar’ biblejskih obrazov. W: L. Rajkena, D. Uilhojta, T. Longmana III (red.). Sankt-Peterburg: Biblija dlja vseh.
Google Scholar
Stojadinov, M. (2016). Nebesnaja i zemnaja skinii — videnie Cerkvi svt. Grigoriem Nisskim v «De vita Moysis». Covremennaja bolgarskaja patrologija (s. 66-74). Kiev: Izdatel’skij otdel Ukrainskoj Pravoslavnoj Cerkvi.
Google Scholar
Termini, C. (2009). Philo’s Thought within the Context of Middle Judaism. W: A. Kamesar (red.), The Cambridge Companion to Philo (s. 95-123). Cambridge, New York, Melbourne, Madrid, Cape Town, Singapore, São Paulo, Delhi: Cambridge University Press.
DOI: https://doi.org/10.1017/CCOL9780521860901.005
Google Scholar
Tertullien. (1984). La penitence. W: C. Munier (red.), Sources chrétiennes. Т. 316 (s. 144-191). Paris: Cerf.
Google Scholar
Tertullien. (2004). Contre Marcion. Livre V. W: C. Moreschini, R, Braun (red.), Sources chrétiennes. T. 483 (s. 70-375). Paris: Cerf.
Google Scholar
Tkachenko, A. A. (2012). Kanon biblejskij: Kanon Novogo Zaveta. W: Patriarh Moskovskij i vseja Rusi Kirill (red.), Pravoslavnaja jenciklopedija. T. 30 (s. 246-255). Moskva: Pravoslavnaja jenciklopedija.
Google Scholar
Tkachenko, A. A. (2017). Muratori kanon. W: Patriarh Moskovskij i vseja Rusi Kirill (red.), Pravoslavnaja jenciklopedija. T. 47 (s. 675-679). Moskva: Pravoslavnaja jenciklopedija.
Google Scholar
Tkachev, E. V. (2024). Hiliazm. W: Patriarh Moskovskij i vseja Rusi Kirill (red.), Pravoslavnaja jenciklopedija. T. 73 (s. 536-546). Moskva: Pravoslavaja jeciklopedija.
Google Scholar
Tolstenko, A. M. (2011). Evropejskaja metafizika: ot bytija-kak-prirody k bytiju-kak-istorii. Sankt-Peterburg: Izdatel’skij Centr «Gumanitarnaja Akademija».
Google Scholar
Tornau, С., Cecconi, P. (2014). Introduction. W: C. Tornau, P. Cecconi (red.), Texte und Untersuchungen zur Geschichte der altchristlichen Literatur. T. 173 (s. 1-35). Berlin, Boston: Walter de Gruyter GmbH.
Google Scholar
Vasilik, V., protodiakon. (2021). Predstavlenija svjatitelja Viktorina [Petavskogo] o vlasti i carstve. Vestnik Pravoslavnogo Svjato-Tihonovskogo gumanitarnogo universiteta 98, s. 25-49.
Google Scholar
Vasilik, V., protodiakon. (2022). Istoriosofija svjatitelja Viktorina Petavskogo. Trudy Perervinskoj pravoslavnoj duhovnoj seminarii 24, s. 70-94.
Google Scholar
Vasilik, V., protodiakon. (2025a). Balkanskie otcy III-IV vekov: svjatiteli Viktorin Petavskij i Nikita Remesianskij. Moskva: Izdatel’stvo Sretenskogo monastyrja; Sretenskaja duhovnaja akademija.
Google Scholar
Vasilik, V., protodiakon. (2025b). Kto pervym istolkoval Apokalipsis i prosvetil nashih predkov? Pozyskano z: https://www.youtube.com/watch?v=-obGkDkAhTY&t=5545s (dostęp: 31.12.2025).
Google Scholar
Victorinus, Poetovionensis. (2017a). De fabrica mundi. W: R. Gryson (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 5 (s. 295-300). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Victorinus, Poetovionensis. (2017b). De vita Christi. W: R. Gryson (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 5 (s. 303). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Victorinus, Poetovionensis. (2017c). In Apocalypsin. W: R. Gryson (red.), Corpus christianorum. Series latina. T. 5 (s. 110-265). Turnhout: Brepols.
Google Scholar
Vinogradov, A. Ju., Dunaev, A. G. (2008). Erma, avtor «Pastyrja». W: Patriarh Moskovskij i vseja Rusi Aleksej II (red.), Pravoslavnaja jenciklopedija. T. 18 (s. 612-620). Moskva: Pravoslavaja jeciklopedija.
Google Scholar
Wyrzykowski, M., ksiądz. (2023). Uniwersalny wymiar interpretacji alegorycznej Filona z Aleksandrii. Warszawa, Kielce: Akademia Katolicka w Warszawie, Wydawnictwo „Jedność”.
Google Scholar
Ziegler, M. (2009). Die Vita et passio Cypriani: Aussageabsicht und historischer Hintergrund. Klio 91 (1), s. 458-471.
DOI: https://doi.org/10.1524/klio.2009.0024
Google Scholar
Zinkovskij, K., ieromonah. (2014). Vera v Boga – vera v cheloveka. Predstavlenija o materii i tele cheloveka v Aleksandrijskoj bogoslovskoj tradicii (donikejskij period). Sankt-Peterburg: Izdatel’stvo RHGA.
Google Scholar
Autorzy
Mykola A. Khandogamykola_khandoga@ukr.net
Liceum Zawodowe w Berszadzie, Berszad, Ukraina Ukraina
https://orcid.org/0000-0002-5494-5822
Mykola A. Khandoga – doktor nauk teologicznych, specjalista w zakresie patrystyki greckiej i łacińskiej, uczeń Zawodowego Liceum w Berszadzie (ul. Dolińska 30, Berszad, rejon hajsyński, obwód winnicki, 24400, Ukraina).
Statystyki
Abstract views: 3PDF downloads: 2
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Mykola A. Khandoga
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Czasopismo jest bezpłatne i udostępniane na zasadach otwartego dostępu (w formacie pdf na stronie internetowej). Od autorów artykułów nie są pobierane żadne opłaty. „Warszawskie Studia Teologiczne” ukazują się na licencji według standardów Creative Commons: CC BY-ND 4.0 (Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe) i nie prowadzą skonkretyzowanej polityki dotyczącej danych badawczych. Autorzy zachowują prawa autorskie.
